اخیرا بازديدی از روستاهای اورامان (هورامان) شهرستان سروآباد كردستان داشتم. روستاهايی با جاذبه‌های طبيعی بسيار زيبا در منطقه رويشی زاگرس (جنگل‌های زاگرس). روستاهايی در دل كوهستان و دارای جاده‌های پر پيچ‌وخم (و البته در بعضی قسمت‌ها خطرناك). روستاهايی دارای چشمه‌های پر آب و يا واقع در حاشيه رودخانه دايمی سيروان كه علاوه بر تامين بخشي از آب مورد نياز باغات و مزارع، جاذبه‌ای بسيار زيبا برای گردشگران و طبيعت‌دوستان است. در بالادست سيروان، استخرهای پرورش ماهی قزل‌آلا احداث شده و در حال بهره‌برداری است و محصولات آن در رستوران‌های بين راهی به صورت ماهی كباب‌های بسيار خوشمزه عرضه مي‌شود.

روستاهای هورامان با قدمت تاريخی و سابقه غنی فرهنگی و اجتماعی، هر ساله، گردشگران زيادي را جهت شركت در مراسم آيينی عروسی پيرشاليار و كومسا از نقاط مختلف كشور به منطقه می‌آورد و همه ساله ميزبان دراويش و مريدان پيران طريقت نظير شيخ عثمان نقشبندی است.

اورامان دارای صنايع‌ دستی مختلف نظير گيوه‌بافی، سبدبافی از ساقه‌های درختچه‌های ارغوان، صنايع چوبی و زيورآلات و نظاير آن است كه به عنوان سوغات به گردشگران عرضه می‌شود. همچنين محصولات فرعی جنگل و مرتع (نظير سقز، سماق و…) در كنار ساير محصولات باغی علاوه بر مصرف خانگی به گردشگران نيز ارايه می‌شود. علاوه بر جاذبه‌های طبيعی، ساخت سد داريان و فراهم شدن امكان قايقرانی در مخزن سد و وجود چشمه بسيار پر آب و مورد احترام جامعه محلی، چشمه بِل كه در حال حاضر به مخزن سد می‌ريزد بر جاذبه‌های گردشگری اين منطقه افزوده است.

با توجه به اينكه مردمان اورامانات بسيار سختكوش و دارای همت‌ عالی هستند و در زمينه ايجاد باغات در اراضی شيب‌دار و روی تخته سنگ‌ها زحمات زيادی كشيده‌اند و از طرف ديگر مراسم آيينی خويش را حفظ كرده و دارای سرمايه اجتماعی و روحيه مشاركت و همكاري بسيار قوی هستند، به نظر می‌رسد، پتانسيل خوبی برای توسعه گردشگری جامعه محور دارند.

در گردشگری جامعه محور (Community-Based Tourism)  افراد كل جامعه روستايی به طور مستقيم و غيرمستقيم درگير صنعت گردشگری می‌شوند.

خوشبختانه جوانان مستعد و تحصيلكرده زيادی هم در منطقه حضور دارند كه بعضا با مشكل بيكاری مواجه هستند. توسعه گردشگری بومی و روستايی می‌تواند به بهبود معيشت جوامع روستايی كمك كند تا در كنار فعاليت‌های كشاورزی، دامپروری و صنايع دستی بتوانند درآمدي هم از گردشگری داشته باشند. البته تحقق گردشگری پايدار علاوه بر ملاحظات درآمدی (اقتصادی) نيازمند رعايت ملاحظات مختلف محيط زيستی، فرهنگی، اجتماعی، نهادی و امنيتی است.

جهت تضمين موفقيت طرح‌های توسعه گردشگری بايد تلاش شود اكثر اعضای جامعه محلی به نوعی از منافع حاصل از توسعه گردشگری روستايی منتفع شوند و از بروز هر گونه اختلاف و یا تضاد منافعی پيشگيری شود.

رعايت تقسيم كار عادلانه (سهيم بودن و نقش داشتن افراد مختلف از جامعه روستايی در ارايه خدمات به گردشگران نظير تامين محل اسكان، غذا، نوشيدنی، فروش صنايع دستی، محصولات فرآوری شده كشاورزی و لبنی، گياهان دارويی، عسل، يا ارايه خدمات مرتبط با گردشگری نظير راهنمای تور محلی، تامين چهارپايان برای اجاره دادن به مسافران، قايقرانی و…) و يا اختصاص بخشي از درآمد حاصل از فعاليت‌های گردشگری به صندوق توسعه محلی روستا مي‌تواند راهكارهای مناسبی در اين خصوص باشد.

به دليل شرايط اقليمی خاص منطقه (گرم بودن هوا در تابستان و بارش برف سنگين و بسته شدن راه دسترسی منطقه در زمستان) گردشگری، فعاليتی فصلی است و بايد راهكارهايی برای فرآوری (اجتناب از خام فروشی)، بسته‌بندی مناسب و استاندارد، برندسازی و بازاريابی محصولات توليدی روستاها پيش‌بينی شود تا در غيرفصول گردشگری، بخشی از درآمد خانوارها از طريق فروش آن محصولات تامين شود.

انتظار می‌رود مسوولان امر بيش از پيش، در زمينه فرهنگ‌سازی، آموزش، اطلاع‌رسانی، تدوين ضوابط و استانداردهای گردشگری پايدار، مسئولانه و جامعه محور اقدام كنند تا علاوه بر پيشگيری از بروز اختلافات احتمالی بستر مناسب برای توسعه اصولی گردشگری و در نتيجه كمك به بهبود معيشت جوامع محلی فراهم شود.

سيد ابوالفضل ميرقاسمی
عضو شورای راهبری و کمیته علمی جشنواره روستایی شو (کانون تکرا)